वीरगंज । छठ पर्व मनाउन मधेश झर्ने राजनीतिक दलका शीर्ष नेताहरूको पछिल्लो गतिविधिलाई केवल धार्मिक आस्थासँग जोडेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन।

यसभित्र नेपालको बदलिँदो राजनीतिक मनोविज्ञान, मधेशको बढ्दो राजनीतिक महत्त्व, सांस्कृतिक पहिचान र जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्ने राजनीतिक रणनीतिसमेत जोडिएको देखिन्छ।

छठ आज मधेशको धार्मिक तथा सांस्कृतिक पहिचानमा सीमित छैन। यो पहाडदेखि हिमालसम्म फैलिँदै गएको राष्ट्रिय आस्थाको पर्व बनेको छ।

 निरहार व्रत सहित अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएर सुरु हुने र उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ दिएर सम्पन्न हुने यस पर्वले प्रकृति, अनुशासन, शुद्धता, समानता र सामूहिक एकताको सन्देश दिन्छ।

यही व्यापक सामाजिक र सांस्कृतिक महत्त्वका कारण छठ पर्व राजनीतिक नेतृत्वका लागि पनि विशेष आकर्षणको अवसर बनेको छ।

 मधेशको सांस्कृतिक पर्व अब राष्ट्रिय राजनीतिको आकर्षण

यसपटकको छठमा मधेश झरेका नेताहरूको उपस्थिति संयोग मात्रै हो भन्न कठिन छ। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सभापति रवि लामिछाने जनकपुरधामको गंगासागरमा छठ मनाउन पुगेका छन्।

नेपाली कांग्रेसका सभापति गगनकुमार थापा सर्लाही पुगेका छन् भने प्रतिनिधिसभाका सभामुख डोलप्रसाद (डीपी) अर्याल वीरगञ्जको घडीअर्वा पोखरीलगायतका छठघाटमा सहभागी भएका छन्।

यी भ्रमणबारे सार्वजनिक भएका समाचारले धार्मिक कार्यक्रमसँगै राजनीतिक भेटघाट र स्थानीय समुदायसँगको सम्पर्कलाई पनि देखाउँछन्। 

मधेशको राजनीतिक महत्त्व।

नेपालको राष्ट्रिय राजनीति र निर्वाचनको समीकरणमा मधेशलाई बेवास्ता गरेर कुनै पनि राजनीतिक शक्तिले आफ्नो राष्ट्रिय आधार बलियो बनाउन सक्दैन।

मधेशमा जनसंख्या, निर्वाचन क्षेत्र, राजनीतिक चेतना र नागरिकका विकाससम्बन्धी अपेक्षाको ठूलो महत्त्व छ।

त्यसैले राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभाव राख्न चाहने दलका नेताहरूका लागि मधेशसँग निरन्तर सम्बन्ध कायम गर्नु राजनीतिक आवश्यकता पनि हो।

जनतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध स्थापित गर्ने अवसर।

राजनीतिक नेताहरूले सामान्य अवस्थामा सभा, सम्मेलन र औपचारिक कार्यक्रममार्फत जनतासँग भेटघाट गर्छन्। तर छठको अवसर फरक हुन्छ।

यस बेला गाउँदेखि सहरसम्मका पोखरी, नदी र जलाशयमा हजारौँ मानिस एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्।

परिवार, आफन्त र समुदायका सदस्यहरू एकै ठाउँमा उपस्थित हुने भएकाले नेताहरूलाई नागरिकसँग सहज रूपमा भेट्ने र उनीहरूको भावना बुझ्ने अवसर प्राप्त हुन्छ।

छठघाटमा पुग्नु भनेको एउटा धार्मिक कार्यक्रममा सहभागी हुनु मात्र होइन, स्थानीय समाजसँग आत्मीयता देखाउनु पनि हो।

 मधेशको विश्वास जित्ने र राजनीतिक आधार विस्तार गर्ने रणनीति।

मधेशका जनताले लामो समयदेखि विकास, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुशासन, संघीयताको प्रभावकारी कार्यान्वयन र राजनीतिक प्रतिनिधित्वका विषय उठाउँदै आएका छन्।

 राष्ट्रिय दलहरूले मधेशमा आफ्नो उपस्थिति र प्रभाव कायम राख्न यी मुद्दालाई सम्बोधन गर्नुपर्ने हुन्छ।

विशेषगरी नयाँ राजनीतिक शक्तिका लागि मधेशमा प्राप्त जनसमर्थनलाई दीर्घकालीन राजनीतिक आधारमा बदल्नु चुनौतीपूर्ण छ। स्थापित दलहरूका लागि पनि कमजोर हुँदै गएको जनसम्बन्धलाई पुनः सक्रिय बनाउनु आवश्यक छ।

त्यसैले छठजस्तो जनस्तरमा गहिरो प्रभाव भएको पर्व नेताहरूका लागि राजनीतिक सम्पर्कको महत्त्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ।

यसपटकको राजनीतिक चहलपहललाई लिएर प्रकाशित विश्लेषणहरूले पनि मधेशमा बदलिँदो चुनावी समीकरण, संघीयतासम्बन्धी बहस र स्थानीय तहको आगामी निर्वाचनलाई यससँग जोडेर हेरेका छन्। 

सांस्कृतिक पहिचानप्रति सम्मान देखाउने सन्देश।

कुनै समय मधेशको विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचानका रूपमा चिनिएको छठ अहिले मधेशको सीमाभन्दा बाहिर पनि व्यापक रूपमा मनाइन थालेको छ।

 काठमाडौं उपत्यकादेखि पहाडी सहर र अन्य भूभागसम्म छठघाट निर्माण हुनु तथा विभिन्न समुदायका मानिस सहभागी हुनु यसको राष्ट्रिय विस्तारका उदाहरण हुन्।

मधेशको पर्वमा राष्ट्रिय तहका नेताहरू सहभागी हुनु सकारात्मक सांस्कृतिक संकेत हो। यसले मधेशको संस्कृति नेपालको साझा राष्ट्रिय संस्कृतिको हिस्सा हो भन्ने सन्देश दिन्छ। यस अर्थमा छठले भौगोलिक र सांस्कृतिक दूरी घटाउने कामसमेत गरेको छ।

तीन नेताको भ्रमणले दिने फरक राजनीतिक सन्देश

 रवि लामिछानेः जनकपुरधामको गंगासागरमा छठ मनाउनु र त्यहाँ पार्टीका नेता तथा कार्यकर्तासँग अन्तरक्रिया गर्नुले मधेशमा रास्वपाको राजनीतिक उपस्थिति बलियो बनाउने सन्देश दिन्छ।

जनकपुर भ्रमणका क्रममा उनले मधेशमा परिवर्तनको अनुभूति गराउन नसके आगामी निर्वाचनमा मत माग्न नआउने आशयको अभिव्यक्तिसमेत दिएको समाचार प्रकाशित भएको छ।

यसले भ्रमणलाई धार्मिक सहभागितासँगै राजनीतिक जवाफदेहिताको सन्दर्भमा पनि जोडेको छ। 

गगनकुमार थापाः सर्लाही–४ आफ्नो निर्वाचन क्षेत्र पुगेर छठ मनाउनु उनको स्थानीय जनसम्पर्क र निर्वाचन क्षेत्रसँगको सम्बन्ध कायम राख्ने अवसर हो।

त्यसपछि वीरगञ्ज पुग्ने कार्यक्रमले उनको मधेशसँगको राजनीतिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धलाई अझ फराकिलो बनाउने देखिन्छ। 

डीपी अर्यालःसभामुखका रूपमा वीरगञ्जको घडीअर्वा र नगवा पोखरीमा पुग्नुले मधेशको सांस्कृतिक परम्पराप्रति राष्ट्रिय संस्थाको सम्मानको सन्देश दिन्छ।

सभामुखको सहभागितालाई दलगत राजनीतिभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय सांस्कृतिक एकताको दृष्टिकोणबाट पनि हेर्न सकिन्छ। 

 धार्मिक आस्था र राजनीतिक स्वार्थबीचको सीमारेखा

यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ– के नेताहरू साँच्चिकै छठको आस्थाले मधेश आएका हुन् वा यसलाई राजनीतिक लाभ लिने अवसरका रूपमा उपयोग गरिरहेका छन ?

यसको उत्तर सबै नेताका हकमा एउटै हुन सक्दैन। उनीहरूको व्यक्तिगत धार्मिक आस्था र राजनीतिक उद्देश्य दुवै हुन सक्छन्। कुनै नेताको भ्रमणलाई राजनीतिक स्वार्थबाट प्रेरित भएको प्रमाणित गर्ने आधार नभएसम्म त्यसलाई निश्चित तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन।

तर एउटा कुरा स्पष्ट छ– राजनीतिक नेताहरूको उपस्थितिले धार्मिक पर्वलाई राजनीतिक चर्चाको केन्द्रमा पुर्‍याउँछ।

 छठघाटमा उनीहरूको उपस्थिति, स्थानीयसँगको भेटघाट, सञ्चारमाध्यममा आउने तस्बिर र सार्वजनिक अभिव्यक्तिले राजनीतिक सन्देश प्रवाह गर्छन्।

त्यसैले छठमा नेताहरूको सहभागितालाई धार्मिक आस्था र राजनीतिक जनसम्पर्क दुवै कोणबाट विश्लेषण गर्न सकिन्छ।

 मधेशले नेताहरूबाट खोजेको कुरा तस्बिर र शुभकामना मात्रै होइन

नेताहरू छठमा मधेश आउनु स्वागतयोग्य विषय हो। मधेशको संस्कृति, परम्परा र आस्थालाई राष्ट्रिय राजनीतिक नेतृत्वले सम्मान दिनु सकारात्मक परिवर्तन हो।

तर मधेशका जनताको अपेक्षा नेताहरू छठघाटमा आएर अर्घ दिनु, शुभकामना दिनु र सञ्चारमाध्यममा तस्बिर सार्वजनिक गर्नुमा मात्रै सीमित छैन।

मधेशले गुणस्तरीय शिक्षा, सहज स्वास्थ्य सेवा, रोजगारी, कृषि विकास, उद्योगको विस्तार, सीमावर्ती क्षेत्रको समस्या समाधान, पूर्वाधार विकास र संघीयताको प्रभावकारी कार्यान्वयन खोजिरहेको छ।

नेताहरूले छठको अवसरमा व्यक्त गर्ने सद्भावलाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्रै त्यसको वास्तविक अर्थ रहन्छ।

अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, छठका बेला मधेश पुग्ने नेताहरूले वर्षभरि पनि मधेशका समस्या सुन्ने र समाधानका लागि पहल गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

छठघाटमा देखिएको राजनीतिक उपस्थितिको वास्तविक परीक्षा

छठ पर्वले अहिले मधेशको धार्मिक सीमालाई पार गरेर राष्ट्रिय सांस्कृतिक पहिचान निर्माण गरिरहेको छ। यसले मधेश र पहाडबीचको भावनात्मक सम्बन्धलाई बलियो बनाउन मद्दत गरेको छ। यही कारण राष्ट्रिय राजनीतिक नेतृत्व पनि छठको महत्त्वप्रति आकर्षित भएको देखिन्छ।

तर छठघाटमा पुगेर अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ दिनु र मधेशका जनताको अपेक्षालाई सम्बोधन गर्नु दुई फरक कुरा हुन्।

नेताहरूका लागि छठघाटमा पुग्नु जनताको आस्था र विश्वाससँग जोडिने अवसर हुन सक्छ। तर जनताका लागि भने नेताहरूको वास्तविक मूल्यांकन उनीहरूले पर्वमा देखाएको उपस्थितिबाट होइन, वर्षभरि गरेको कामबाट हुनेछ।

अन्ततः छठघाटमा नेताहरूको उपस्थिति उनीहरूको राजनीतिक पहुँच विस्तार गर्ने अवसर हुन सक्छ, तर मधेशको मन जित्ने आधार भने विकास, सुशासन, सम्मान र प्रतिबद्धताको कार्यान्वयन नै हो।